Giữa nhịp sống sôi động của thành phố cảng Hải Phòng, Cụm di tích Từ Lương Xâm, phường Đông Hải vẫn giữ riêng cho mình một không gian trầm mặc, linh thiêng – nơi kết tinh hào khí dân tộc và ghi dấu những quyết sách lịch sử làm thay đổi vận mệnh đất nước. Đây không chỉ là một điểm đến tâm linh, mà còn là biểu tượng sống động về trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng độc lập của người Việt Nam qua hình tượng Đức Vương Ngô Quyền – vị anh hùng đã mở ra kỷ nguyên tự chủ sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc.
Cụm di tích Từ Lương Xâm – Di tích quốc gia đặc biệt – Bản doanh của ý chí độc lập
Theo sử liệu và truyền thuyết dân gian, Từ Lương Xâm là nơi Ngô Quyền chọn làm căn cứ đại bản doanh trong cuộc kháng chiến chống quân Nam Hán ở thế kỷ X. Vị trí của di tích mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt: nằm trên vùng đất cao, gần cửa sông, thuận lợi quan sát thủy triều và kiểm soát các tuyến đường thủy dẫn vào sông Bạch Đằng. Từ đây, nghĩa quân có thể vừa tổ chức luyện binh, tích trữ lương thảo, vừa nắm bắt biến động của dòng triều để xây dựng thế trận sông nước độc đáo.
Không gian di tích ngày nay vẫn lưu giữ dáng dấp cổ kính của một trung tâm thờ tự truyền thống. Tổng thể kiến trúc được bố trí theo kiểu “nội công, ngoại quốc”, tạo thế cân xứng, uy nghi và bền vững. Từ cổng vào là hai giếng cổ được dân gian gọi là “giếng mắt rồng”, biểu trưng cho sự hội tụ linh khí. Qua sân gạch rộng là tiền đường năm gian với mái cong vút, đắp hình lưỡng long chầu nhật, phượng vũ – những biểu tượng của quyền uy, thịnh vượng và khát vọng trường tồn.
Bên trong nội tự là hệ thống đồ thờ, hoành phi, câu đối và các mảng chạm khắc tứ linh, tứ quý tinh xảo mang đậm phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Mỗi đường nét không chỉ thể hiện trình độ nghệ thuật của các thế hệ tiền nhân, mà còn gửi gắm triết lý sống về trung hiếu, nghĩa khí và lòng trung thành với non sông. Trải qua nhiều lần trùng tu, Từ Lương Xâm vẫn giữ được hồn cốt kiến trúc truyền thống, trở thành một “bảo tàng sống” về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của cư dân vùng cửa biển.
Đức Vương Ngô Quyền – Người mở nền độc lập cho dân tộc
Ngô Quyền sinh năm 898 tại làng Mông Phụ, Đường Lâm, trong một gia đình hào trưởng có truyền thống yêu nước. Từ sớm, ông đã bộc lộ tư chất mưu lược, võ nghệ hơn người và tầm nhìn chính trị sắc sảo. Ông nối chí cha, tập hợp lực lượng và trở thành một hào trưởng hùng mạnh trong vùng. Năm 931 ông được Dương Đình Nghệ cử làm tướng tiên phong đánh đuổi giặc Nam Hán, chiếm thành Đại La và cai quản vùng đất Ái Châu.
Bối cảnh lịch sử khi ấy đầy biến động. Nội bộ đất nước xuất hiện phản thần Kiều Công Tiễn, cầu viện nhà Nam Hán, đe dọa nền tự chủ non trẻ. Trước nguy cơ ngoại xâm, Ngô Quyền đã thể hiện bản lĩnh của một nhà lãnh đạo kiệt xuất: nhanh chóng trừ nội phản, thống nhất lực lượng, đồng thời xây dựng một chiến lược quân sự táo bạo, chưa từng có trong lịch sử chiến tranh khu vực.
Ông lựa chọn sông Bạch Đằng làm nơi quyết chiến, dựa vào quy luật thủy triều để biến dòng sông thành “bẫy thép” tiêu diệt kẻ thù. Hàng ngàn cọc gỗ lớn được bịt sắt, đóng ngầm dưới lòng sông. Khi triều lên, Ngô Quyền nhử quân Nam Hán tiến sâu vào trận địa. Đến lúc nước rút, thuyền giặc mắc cạn, đội hình rối loạn, bị cọc gỗ đâm thủng và hứng chịu đòn phản công quyết liệt của quân dân ta.
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 không chỉ là một thắng lợi quân sự, mà còn là bước ngoặt lịch sử: chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc, khẳng định nền độc lập lâu dài của dân tộc Việt Nam. Từ đây, đất nước bước vào thời kỳ tự chủ, mở ra triều đại Ngô và đặt nền móng cho các triều đại độc lập về sau.
Các sử gia đời sau đã dành cho Ngô Quyền những lời đánh giá trang trọng. Ông được tôn vinh là “vị tổ trung hưng”, người “một cơn giận mà yên được dân”, biểu tượng cho trí tuệ, lòng yêu nước và sức mạnh đoàn kết toàn dân. Công lao của ông không chỉ nằm ở chiến thắng trên chiến trường, mà còn ở việc khơi dậy niềm tin, ý chí tự cường và khát vọng làm chủ vận mệnh dân tộc. Với công đức của Ngô Quyền, nhiều triều đại đã ban sắc phong suy tôn ông là “Thượng đẳng tối linh Đại Vương, là Ngô Vương Thiên Tử, là vị tổ trung hưng của dân tộc”.
Từ Lương Xâm trong dòng chảy di sản văn hóa – Không gian linh thiêng giữa lòng đô thị
Nằm giữa không gian xanh mát với hồ nước, tượng đài Đức Vương Ngô Quyền và những hàng cây cổ thụ tỏa bóng, Từ Lương Xâm mang dáng dấp của một quần thể vừa linh thiêng, vừa gần gũi. Mặt hồ phẳng lặng soi bóng mái Từ cổ kính, những tán cây rợp mát như ôm trọn bước chân người hành hương, tạo nên một khoảng lặng giữa nhịp sống đô thị sôi động. Nổi bật trong không gian ấy là tượng đài Đức Vương Ngô Quyền với cánh tay chỉ về hướng sông Bạch Đằng – như một biểu tượng sống động gợi nhắc thế trận lịch sử và tầm nhìn chiến lược đã làm nên chiến thắng vang dội năm 938.
Với giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, Từ Lương Xâm đã được ghi nhận qua nhiều mốc son quan trọng. Năm 1986, di tích được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Năm 2022, Lễ hội truyền thống Từ Lương Xâm được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến năm 2025, Cụm di tích Từ Lương Xâm vinh dự được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định vị thế và giá trị tiêu biểu trong hệ thống di sản văn hóa – lịch sử của dân tộc. Từ Lương Xâm đã được ghi nhận là một trong những điểm thờ tự quan trọng bậc nhất gắn với Đức Vương Ngô Quyền. Nơi đây không chỉ là không gian tưởng niệm, mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng, nơi các thế hệ tìm về để học hỏi lịch sử, nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc và ý thức, trách nhiệm trong việc bảo tồn, gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống của người Việt.
Không chỉ là không gian tưởng niệm, nơi đây còn là “địa chỉ đỏ” trong công tác giáo dục truyền thống, cụm di tích quốc gia đặc biệt thường xuyên đón các đoàn học sinh, đoàn viên, cán bộ, chiến sĩ và Nhân dân đến tham quan, chiêm bái và tìm hiểu, nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp của Đức Vương Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng lịch sử năm 938. Qua đó, những bài học về lòng yêu nước, ý chí tự cường và trách nhiệm gìn giữ non sông được truyền lại một cách sinh động, bền bỉ từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Mỗi dịp xuân về, không gian di tích lại rộn ràng trong sắc cờ hội, tiếng trống, tiếng nhạc lễ. Những nghi thức tế lễ truyền thống được thực hành trang nghiêm, tái hiện mạch nguồn văn hóa dân gian và tinh thần “uống nước nhớ nguồn” của người Việt. Đó là sự tiếp nối bền bỉ giữa quá khứ và hiện tại, giữa lịch sử hào hùng và đời sống đương đại.
Gần đến Tết Nguyên đán 2026, không gian Cụm di tích quốc gia đặc biệt Từ Lương Xâm khoác lên mình diện mạo mới rực rỡ hơn, tôn lên vẻ linh thiêng, cổ kính vốn có của di tích. Ủy ban nhân dân phường Đông Hải đã chỉ đạo triển khai công tác trang trí khánh tiết, treo cờ hội, băng rôn, pano, chỉnh trang cảnh quan, vệ sinh môi trường, tạo nên không gian lung linh, ấm áp sắc xuân để đón Nhân dân và du khách về tham quan, chiêm bái. Từ ngày 15 tháng Chạp, toàn bộ công tác trang trí, chuẩn bị cơ sở vật chất đã được hoàn thiện, bảo đảm sẵn sàng phục vụ dòng người hành hương trong những ngày cao điểm đầu năm.
Trong dòng chảy ấy, Lễ hội truyền thống Từ Lương Xâm năm 2026 được tổ chức trong 4 ngày, từ ngày 02/3 đến ngày 05/3/2026 (tức ngày 14 đến 17 tháng Giêng năm Bính Ngọ) kỷ niệm 1088 năm chiến thắng Bạch Đằng lịch sử và 1082 năm ngày mất của Đức Vương Ngô Quyền.
Chương trình lễ hội được xây dựng theo hướng kết hợp hài hòa giữa phần lễ trang nghiêm và phần hội sôi nổi. Phần lễ gồm các nghi thức dâng hương, tế lễ, rước truyền thống, tái hiện không khí linh thiêng của không gian thờ tự và bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đối với tiền nhân. Đặc biệt, các đoàn rước từ những nơi thờ Đức Vương Ngô Quyền trong khu vực cùng hội tụ, rước về “Từ Cả” – Từ Lương Xâm, tạo nên dòng chảy nghi lễ trang nghiêm, biểu tượng cho sự gắn kết cộng đồng và sự tiếp nối bền bỉ của mạch nguồn văn hóa qua nhiều thế hệ. Phần hội là chuỗi hoạt động văn hóa - thể thao mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, tạo không gian giao lưu cộng đồng, khơi dậy tinh thần đoàn kết và niềm vui ngày xuân.
Cùng với đó, công tác tổ chức được chú trọng theo hướng văn minh, an toàn, bảo đảm trật tự, vệ sinh môi trường và giữ gìn cảnh quan di tích. Mục tiêu xuyên suốt là để mỗi người dân và du khách khi đến với Cụm di tích quốc gia đặc biệt Từ Lương Xâm không chỉ được trải nghiệm một lễ hội truyền thống, mà còn được sống trong bầu không khí lịch sử, thấm đẫm tinh thần yêu nước và lòng tự hào dân tộc.
Nơi kết nối quá khứ và tương lai
Trải qua hơn một nghìn năm Bắc thuộc, chiến công của Đức Vương Ngô Quyền vẫn còn vang vọng trong từng nhịp sóng Bạch Đằng và từng nén hương dâng tại cụm di tích quốc gia đặc biệt Từ Lương Xâm. Khu di tích hôm nay không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử, mà còn là không gian giáo dục truyền thống, hun đúc lý tưởng sống cho thế hệ trẻ.
Mỗi bước chân về với Từ Cả -Từ Lương Xâm là một hành trình trở lại cội nguồn, để hiểu sâu hơn giá trị của độc lập, tự do và trách nhiệm gìn giữ non sông đất nước. Từ mạch nguồn lịch sử ấy, tinh thần yêu nước, bảo vệ chủ quyền dân tộc của Đức vương Ngô Quyền tiếp tục được lan tỏa, trở thành động lực để cộng đồng hôm nay xây dựng quê hương ngày càng văn minh, giàu bản sắc và bền vững.
(Nguồn: Từ Lương Xâm - Hào khí Bạch Đằng Giang trong dòng chảy di sản văn hóa dân tộc/ Tố Oanh//Báo An ninh Hải Phòng.vn.- Ngày 31/1/2026)
